Strona główna

Sonda – program popularno-naukowy nadawany przez Telewizję Polską w latach 1977–1989. Prowadzony przez Zdzisława Kamińskiego i Andrzeja Kurka. Był jednym z najlepszych, najbardziej cenionych i popularnych programów edukacyjnych TVP. Jest do dziś kultowym programem edukacyjnym Telewizji Polskiej.

Według dostępnych (m.in. dzięki Tomaszowi Pyciowi) zapisów, na antenie ukazało się ponad pięćset programów premierowych. Łącznie z powtórzeniami i programami zrealizowanymi po wrześniu 1989 r., kiedy to w wypadku samochodowym zginęli twórcy SONDY, ukazało się ponad 560 programów. Były one powtarzane na antenie TVP, więc nie sposób określić dokładnie, ile razy można było zobaczyć program SONDA w TVP. Większą część taśm emisyjnych skasowano.

Formuła programu Edytuj

Pierwsze wydania Sondy realizowane były w formule typowego magazynu w studiu, z udziałem gości i felietonami filmowymi.

Wkrótce jednak wykrystalizowała się następująca formuła programu:

Każdy odcinek poświęcony jest jednemu zagadnieniu z dziedziny nauki lub techniki.
Dwaj prowadzący program dyskutują zagadnienie z przeciwstawnych pozycji sceptyka i entuzjasty, bez ostatecznego rozstrzygnięcia.
Dyskusja odbywa się najczęściej w studio, połączona z wykonywaniem doświadczeń i prezentacją pomocy poglądowych. W niektórych przypadkach program odbywa się poza studiem, np. w zakładach przemysłowych.
Dyskusja zawiera element komizmu i inscenizacji, prowadzący często występują przebrani w kostiumy, ważną rolę gra scenografia.
Doświadczenia i demonstracje wykonywane najczęściej za pomocą prostych i pomysłowych, często jakby "domowych" środków. Jedną z przyczyn wymuszających tę formułę były skromne środki finansowe jakimi, w porównaniu z dzisiejszą telewizją, twórcy programu dysponowali.
Dyskusja przeplatana i podsumowywana przez felietony filmowe, pokazujące szersze tło zagadnienia i przykłady jego zastosowań.

Historia programu Edytuj

Program Sonda zastąpił na antenie Telewizji Polskiej popularną podówczas audycję EUREKA. Autorką pierwszego pomysłu programu była Zofia Żukowska. Jego redakcję i prowadzenie rozpoczął Andrzej Kurek, wspomagany przez ówczesnego redaktora naczelnego Jacka Kunickiego, Zofię Żukowską i Wandę Konarzewską. Pierwszy odcinek został nadany 8 września 1977 roku. Źródła podają, że prowadził go Andrzej Kurek wraz z Wandą Konarzewską. W archiwum nie zachowała się kopia tego wydania. Dwa tygodnie później razem z Kurkiem zaczął występować Zdzisław Kamiński.

Z czasem zespół redakcyjny poszerzył się. W rozkwicie zespół tworzyło 6 dziennikarzy, kierownik produkcji i scenograf.

Materiały filmowe wykorzystywane w programie redaktorzy zdobywali za darmo, głównie poprzez ambasady i ośrodki kultury (filmoteki), przedstawicielstwa handlowe, zarówno krajów socjalistycznych jak i krajów zachodnich, także poprzez kontakty osobiste. Po raz pierwszy telewizja jakikolwiek materiał zakupiła dla Sondy dopiero w roku 1986, po zrealizowaniu kilkuset programów na podstawie materiałów otrzymanych za darmo. Dlatego też powtórna emisja programu jest uzależniona od ustalenia praw do materiałów ilustracyjnych.

W 1989 roku Kurek i Kamiński planowali zakończenie emisji Sondy i rozpoczęcie nowego cyklu programów popularyzujących zagadnienia gospodarki, ekonomii i zarządzania. Wiadomość ta jest niepewna, została podana tylko w jednej gazecie. Inne źródła jej nie potwierdzają.

29 września 1989 roku Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński, a także prowadzący samochód Andrzej Gieysztor zginęli w wypadku samochodowym w Raciborzu, gdzie - w Raciborskiej Fabryce Kotłów „Rafako” - mieli zbierać materiały do kolejnego programu „O współczesnej technice masowych wierceń otworów dla potrzeb przemysłu energetycznego i inżynierii chemicznej”. Przyczyną wypadku było czołowe zderzenie z ciężarówką, najprawdopodobniej w wyniku nadmiernej prędkości (śledztwo wykluczyło wersję mówiącą o poślizgu na plamie oleju). Kurek i Kamiński pochowani są na cmentarzu w miejscowości Pyry pod Warszawą. Od tamtego czasu Sonda przestała być emitowana (poza ostatnimi czterema odcinkami, które ukazały się w 1990 roku, oraz nielicznymi powtórkami w czasach późniejszych).

Wszystkie scenariusze, opracowane przez członków zespołu i wykorzystane do realizacji programów zostały przekazane do archiwum TVP S.A. W tymże archiwum znajdują się taśmy z zachowanymi odcinkami Sondy (patrz tabela poniżej). W 1992 roku część odcinków Sondy zostało wydanych na 34 kasetach VHS przez firmę BRAWO.

Logo i czołówka programu Edytuj

Logo Sondy stworzył Andrzej Kurek. Wykorzystał on symbol yin i yang [1].

Najbardziej jednak kojarzonym z Sondą symbolem stała się czołówka programu

Na wizyjną czołówkę składały się następujące materiały filmowe :

lot sondy Mariner 5
wybuch supernowej
podział jądra komórkowego z widocznymi chromosomami
moment zapłonu silnika rakiety Saturn 5
zdjęcia satelitarne cyklonu
mieszanie się oleju z wodą w stanie nieważkości== ==
montaż elementów układu scalonego
kolaż ujęć z filmów popularnonaukowych produkcji ZSRR== ==
Płytka Pioneera na tle gwiazd

Czołówka została zmontowana na taśmie filmowej 16 mm z wykopiowań z kilku materiałów filmowych i z plansz zamówionych w Studiu Eksperymentalnym TV. Materiały filmowe pozyskano z bibliotek filmowych przy ambasadach (USA, Anglii, Francji, ZSRR) i ośrodków kultury różnych państw. Główną pracę przy montażu wykonał Andrzej Kurek z pomocą kwalifikowanej montażystki Bożeny Szostkowskiej. W późniejszym okresie plansze do programu wykonywane były na prywatnym komputerze ZX Spectrum 48KB przez Andrzeja Kurka.

Czołówka dźwiękowa: Czas trwania 46 sek. Autor nieznany (prawdopodobnie wykorzystano utwór z biblioteki utworów tzw. "library music"). Według Tomasza Pycia czołówka zmontowana została przez Teresę Bancer, rzekomo z następujących utworów:

Opis na obwolucie taśmy (pisownia oryginalna)	Uwagi
Quincy Jones - "Gruby tatuś"	Quincy Jones - "Fat Poppadaddy", LP "They Call Me Mister Tibbs" (UA Records 1970)
Teresa Bancer - "Milczenie"
Steckhausen - "Etiuda"	Karlheinz Stockhausen - "Etude" (1952), CD "Stockhausen Complete Edition 3" (SCE 1992)
Luening-Ussachevsky - "Król Lear"	Vladimir Ussachevsky & Otto Luening - "King Lear Suite for orchestra" (1956)
Maliszewski - "Zmienność myśli"	Ergo Band - "Zmienność myśli" (muz. Aleksander Maliszewski), LP "Ergo Band / Grażyna Łobaszewska" (Muza 1978)